Morfologia krwi: jak czytać wyniki (MCV, MCH, RDW, rozmaz, płytki)

Morfologia krwi obwodowej to najczęściej wykonywane badanie laboratoryjne na świecie i zwykle pierwsze, jakie zleca lekarz. Na jednej kartce mieści się kilkanaście parametrów opisanych skrótami: RBC, HGB, HCT, MCV, MCH, MCHC, RDW, WBC, PLT, MPV. Większość pacjentów patrzy tylko na strzałki przy wynikach poza normą. Tymczasem prawdziwa wartość morfologii leży w tym, jak parametry układają się względem siebie. Poniżej praktyczny przewodnik: co oznacza każdy skrót, jakie konfiguracje są typowe dla najczęstszych problemów i kiedy strzałka nie ma znaczenia. Ostateczna interpretacja zawsze należy do lekarza.

Czerwone krwinki: transport tlenu

RBC, HGB, HCT

RBC (erytrocyty) to liczba czerwonych krwinek w mikrolitrze krwi. HGB (hemoglobina) to ilość białka wiążącego tlen; jest to najważniejszy pojedynczy parametr, na którym opiera się rozpoznanie niedokrwistości (u dorosłych kobiet orientacyjnie poniżej 12 g/dl, u mężczyzn poniżej 13 g/dl, zakresy różnią się między laboratoriami). HCT (hematokryt) to procent objętości krwi zajmowany przez krwinki; rośnie przy odwodnieniu, spada przy anemii.

MCV: wielkość krwinki

Średnia objętość erytrocytu to klucz do klasyfikacji anemii. Niskie MCV (mikrocytoza) najczęściej oznacza niedobór żelaza, rzadziej talasemię lub niedokrwistość chorób przewlekłych. Wysokie MCV (makrocytoza) wskazuje na niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego, choroby wątroby, niedoczynność tarczycy, nadużywanie alkoholu lub działanie leków. Prawidłowe MCV przy anemii sugeruje ostrą utratę krwi, chorobę nerek, stan zapalny lub współistnienie dwóch niedoborów naraz.

MCH i MCHC: ile hemoglobiny w krwince

MCH to średnia masa hemoglobiny w jednej krwince, MCHC to jej stężenie. Oba spadają w niedoborze żelaza (krwinki są małe i blade, tzw. hipochromia). Podwyższone MCHC jest rzadkie i wskazuje na sferocytozę lub błąd analityczny (np. zlepianie się krwinek na zimno).

RDW: rozrzut wielkości

Wskaźnik anizocytozy mówi, jak bardzo krwinki różnią się wielkością. Rośnie wcześnie w niedoborze żelaza (szpik produkuje coraz mniejsze krwinki obok starych, prawidłowych), zanim spadnie hemoglobina. Wysokie RDW przy prawidłowym MCV może oznaczać mieszany niedobór żelaza i B12. Prawidłowe RDW przy niskim MCV przemawia raczej za talasemią niż za niedoborem żelaza.

Retikulocyty

Młode krwinki, nie zawsze w standardowej morfologii. Ich wysoka liczba oznacza, że szpik intensywnie pracuje (po krwawieniu, w hemolizie, na początku leczenia żelazem); niska przy anemii wskazuje na problem produkcji (niedobory, choroba szpiku, nerek).

Białe krwinki: odporność

WBC i rozmaz

Całkowita liczba leukocytów mówi niewiele bez rozmazu, czyli podziału na pięć typów: neutrofile, limfocyty, monocyty, eozynofile, bazofile. Rozmaz automatyczny podaje ich odsetek i liczbę bezwzględną; w interpretacji liczy się przede wszystkim liczba bezwzględna, bo odsetek zależy od pozostałych frakcji.

• Neutrofile rosną przy infekcjach bakteryjnych, stanach zapalnych, po wysiłku, stresie i sterydach; spadają po infekcjach wirusowych, przy niektórych lekach i chorobach szpiku. Wyraźna neutropenia (poniżej 1000/µl) wymaga pilnej oceny.
• Limfocyty rosną przy infekcjach wirusowych (mononukleoza, krztusiec) i przewlekłych chorobach limfoproliferacyjnych; spadają przy stresie, sterydach, HIV, po chemioterapii.
• Monocyty rosną w rekonwalescencji, przewlekłych infekcjach i chorobach zapalnych.
• Eozynofile rosną w alergiach, astmie, chorobach pasożytniczych, reakcjach polekowych i chorobach skóry.
• Bazofile rzadko mają znaczenie; utrzymujący się wzrost wymaga wykluczenia chorób mieloproliferacyjnych.

Niewielka leukocytoza po ciężkim treningu, w ciąży, u palaczy i po posiłku jest fizjologiczna. Wysoka leukocytoza z obecnością form młodych lub nietypowych komórek w rozmazie ręcznym wymaga konsultacji hematologicznej.

Płytki krwi: krzepnięcie

PLT (liczba płytek) spada przy infekcjach wirusowych, chorobach wątroby, niedoborze B12, chorobach autoimmunologicznych i po niektórych lekach; rośnie przy stanach zapalnych, niedoborze żelaza, po krwotoku i po usunięciu śledziony. MPV (średnia objętość płytki) i PDW uzupełniają obraz: duże płytki oznaczają, że szpik produkuje je intensywnie. Częstą przyczyną „fałszywej” małopłytkowości jest zlepianie się płytek w probówce z EDTA; laboratorium powtarza wtedy badanie w probówce z cytrynianem.

Typowe konfiguracje wyników

Kiedy strzałka nie ma znaczenia

Zakres referencyjny obejmuje 95% zdrowych osób, więc statystycznie co dwudziesty prawidłowy wynik wypada poza normą. Niewielkie odchylenia jednego parametru, bez objawów, zwykle nie wymagają działania poza kontrolą za kilka tygodni. Znaczenie mają: hemoglobina poniżej 10 g/dl, płytki poniżej 100 000/µl lub powyżej 600 000/µl, neutrofile poniżej 1000/µl, leukocyty powyżej 20 000/µl oraz każde odchylenie z objawami (krwawienia, gorączka, utrata masy ciała, nocne poty, powiększone węzły). Z takimi wynikami należy zgłosić się do lekarza bez zwłoki.

Przygotowanie do morfologii

Morfologię można wykonać o dowolnej porze, ale dla porównywalności wyników najlepiej rano, po odpoczynku, bez intensywnego wysiłku dzień wcześniej i bez odwodnienia. Bycie na czczo nie jest konieczne dla samej morfologii, choć zwykle łączy się ją z badaniami, które tego wymagają. Do wyniku warto dołączyć informację o przyjmowanych lekach, infekcjach w ostatnich tygodniach i ciąży.

Najczęstsze pytania

Czym różni się morfologia z rozmazem od zwykłej?

Rozmaz (5-diff) podaje liczbę i odsetek pięciu typów leukocytów; bez niego wynik zawiera tylko łączną liczbę białych krwinek. Przy pytaniu o odporność, infekcje lub alergie potrzebny jest rozmaz.

Jak często robić morfologię profilaktycznie?

Raz w roku u osób zdrowych; częściej w ciąży, przy chorobach przewlekłych i w trakcie leczenia niedoborów.

Czy wysokie MCV zawsze oznacza niedobór B12?

Nie: alkohol, choroby wątroby, niedoczynność tarczycy i leki (np. metotreksat, hydroksymocznik) też powiększają krwinki. Rozstrzyga oznaczenie B12 i kwasu foliowego.