Badania krwi dla trenujących siłowo: CK, kreatynina, wątroba, testosteron

Siłownia obciąża organizm inaczej niż bieganie. Zamiast wielogodzinnego wysiłku o niskiej intensywności mamy krótkie, maksymalne napięcia mięśni, dużą podaż białka, często suplementy (kreatyna, przedtreningówki, spalacze) i okresy „masy” oraz „redukcji”, które przestawiają gospodarkę hormonalną i lipidową. Wyniki krwi osoby trenującej siłowo wyglądają inaczej niż wyniki osoby nieaktywnej i lekarz nieznający kontekstu może błędnie zinterpretować kilka z nich. Poniżej: co badać, jak często i jak czytać typowe „odchylenia siłacza”.

Kinaza kreatynowa (CK): marker rozpadu mięśni

CK to enzym uwalniany z włókien mięśniowych przy ich mikrouszkodzeniach. Ciężki trening nóg lub martwy ciąg potrafi podnieść CK kilka razy powyżej normy na 2–4 dni. To fizjologia. Problemem jest CK utrzymujące się bardzo wysoko przez tydzień mimo odpoczynku, zwłaszcza z bólem mięśni, obrzękiem i ciemnym moczem: taki obraz wymaga pilnej konsultacji lekarskiej, bo może oznaczać rabdomiolizę. Kontrola CK ma sens także po zmianie planu treningowego na dużo cięższy oraz przy stosowaniu statyn.

Kreatynina, mocznik, eGFR: nerki przy diecie wysokobiałkowej

Kreatynina powstaje w mięśniach, więc osoby o dużej masie mięśniowej mają ją wyżej niż przeciętna populacja. Suplementacja kreatyną dodatkowo podnosi wynik o kilka–kilkanaście procent bez rzeczywistego pogorszenia funkcji nerek. Dlatego pojedyncza, nieznacznie podwyższona kreatynina u kulturysty nie jest jeszcze powodem do niepokoju, ale trzeba to potwierdzić: cystatyna C (niezależna od masy mięśniowej) i badanie ogólne moczu z oceną białka rozstrzygają, czy nerki pracują prawidłowo. Mocznik rośnie proporcjonalnie do ilości spożywanego białka; wysoki mocznik przy prawidłowej kreatyninie zwykle odzwierciedla dietę, nie chorobę. Przy diecie powyżej 2 g białka na kilogram masy ciała kontrola raz na pół roku jest rozsądna.

ALAT, ASPAT, GGTP: wątroba czy mięśnie?

ASPAT występuje nie tylko w wątrobie, ale też w mięśniach szkieletowych. Po ciężkim treningu rośnie razem z CK, a ALAT w mniejszym stopniu. Jeśli podwyższone jest ASPAT i CK, a GGTP i bilirubina są prawidłowe, źródłem są mięśnie. Jeśli rośnie ALAT, GGTP i bilirubina, warto poszukać przyczyny w wątrobie: stłuszczenie (częste przy dietach na masę i dużym udziale cukrów prostych), alkohol, niektóre suplementy i leki. Osoby stosujące środki anaboliczne bez nadzoru lekarza mają dodatkowo ryzyko cholestazy i poważnych uszkodzeń wątroby; u nich próby wątrobowe są obowiązkowe co kilka miesięcy.

Lipidogram: masa, redukcja i tłuszcze w diecie

Trening siłowy sam w sobie korzystnie wpływa na profil lipidowy, ale dieta „na masę” z dużą ilością tłuszczów nasyconych i nadwyżką kaloryczną potrafi podnieść LDL i trójglicerydy w kilka miesięcy. Z kolei bardzo niskotłuszczowe redukcje obniżają HDL. Lipidogram (cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy, opcjonalnie nie-HDL) raz w roku pozwala korygować dietę zanim zmiany utrwalą się na lata. Substancje anaboliczne drastycznie obniżają HDL i podnoszą LDL, co jest jednym z głównych powodów powikłań sercowo-naczyniowych w tej grupie.

Testosteron, SHBG, estradiol, LH

Testosteron całkowity oznaczony rano, na czczo, po dobrze przespanej nocy to podstawowy wskaźnik u mężczyzn, którzy mimo prawidłowego treningu i diety nie widzą progresu, mają spadek libido, gorszą regenerację lub przyrost tkanki tłuszczowej. Przewlekły deficyt kaloryczny, niedosypianie i przetrenowanie obniżają testosteron w sposób odwracalny. SHBG pokazuje, ile hormonu jest realnie dostępne dla tkanek; estradiol i LH pomagają lekarzowi ocenić, czy problem leży w jądrach, czy w przysadce. U kobiet trenujących siłowo ważniejsze są: estradiol, FSH, LH, prolaktyna i regularność cyklu, bo jego zanik przy deficycie energii prowadzi do utraty masy kostnej.

Kortyzol i TSH

Kortyzol poranny wysoko w normie lub powyżej niej, razem z bezsennością, drażliwością i spadkiem siły, to typowy obraz przetrenowania. TSH (z FT4) warto sprawdzić, jeśli mimo diety i treningu masa ciała rośnie, a energia spada: niedoczynność tarczycy jest częsta i tania w diagnostyce. Zaburzenia tarczycy zmieniają też metabolizm kreatyniny i CK, co bywa źródłem mylnych interpretacji.

Morfologia, żelazo, witamina D, magnez

Morfologia z rozmazem wyklucza anemię i infekcje. Żelazo i ferrytyna są ważne u osób na redukcji i u kobiet. Witamina D (25-OH-D3) wpływa na siłę mięśni i gęstość kości; jej niedobór jest w Polsce powszechny od jesieni do wiosny. Magnez w surowicy nie jest doskonałym miernikiem (większość magnezu jest w kościach i komórkach), ale wyraźnie niski wynik przy skurczach i arytmiach ma znaczenie kliniczne.

Glukoza, insulina, HbA1c

Osoby budujące masę na diecie bogatej w cukry proste oraz osoby z otyłością brzuszną powinny raz w roku sprawdzić glukozę na czczo i hemoglobinę glikowaną (HbA1c). Insulina na czczo pozwala wyliczyć wskaźnik HOMA-IR i wykryć insulinooporność, która blokuje redukcję tkanki tłuszczowej mimo poprawnie zbilansowanego deficytu.

Elektrolity i badanie ogólne moczu

Sód, potas, wapń i fosfor mają znaczenie przy dużej potliwości, suplementacji diuretykami (niebezpieczne bez nadzoru) i przygotowaniach do zawodów. Badanie ogólne moczu wykrywa białkomocz, krwinkomocz i ketony; przy diecie ketogenicznej ketony w moczu są oczekiwane, ale białko nie.

Jak przygotować się do badania, żeby wyniki miały sens

• 48–72 godziny bez ciężkiego treningu (inaczej CK, ASPAT, kreatynina i ferrytyna będą zawyżone).
• Krew rano, na czczo, po 7–8 godzinach snu; hormony między 7:00 a 10:00.
• Kreatyna: nie trzeba jej odstawiać, ale należy zaznaczyć w wywiadzie, że się ją stosuje.
• Bez alkoholu przez 3 dni, bez przedtreningówki tego samego ranka.
• Badanie moczu: pierwsza poranna próbka, środkowy strumień.

Proponowany harmonogram kontroli

Raz w roku: morfologia, lipidogram, glukoza, kreatynina z eGFR, ALAT, ASPAT, GGTP, TSH, witamina D, badanie ogólne moczu. Co pół roku przy diecie wysokobiałkowej lub suplementacji: kreatynina, mocznik, próby wątrobowe, CK. Przy zastoju, spadku libido, problemach ze snem: testosteron, SHBG, kortyzol, prolaktyna. Wyniki poza zakresem, zwłaszcza kreatynina, potas, ALAT i CK, wymagają konsultacji lekarskiej; artykuł ma charakter informacyjny.

Najczęstsze pytania

Czy kreatyna psuje nerki?

U zdrowych osób badania nie wykazują szkodliwego wpływu kreatyny w standardowych dawkach 3–5 g dziennie. Podnosi ona jednak kreatyninę w surowicy, więc ocenę funkcji nerek u suplementujących lepiej oprzeć na cystatynie C lub badaniu moczu.

Wysokie ASPAT po treningu: iść do lekarza?

Jeśli towarzyszy mu podwyższone CK, a ALAT, GGTP i bilirubina są prawidłowe, najprościej powtórzyć badanie po 3–4 dniach bez treningu. Utrzymujące się odchylenie wymaga wizyty.

Jak często badać testosteron?

Przy prawidłowym wyniku i braku objawów raz na 1–2 lata. Częściej, jeśli występują objawy niedoboru lub stosowana jest farmakologia pod kontrolą lekarza.