Testosteron: kiedy badać, jak się przygotować i co oznacza wynik

Testosteron to główny hormon płciowy mężczyzny. Odpowiada za libido, masę mięśniową, gęstość kości, nastrój i energię. Jego poziom spada powoli od około 30. roku życia, ale zmęczenie, spadek popędu i przyrost tłuszczu na brzuchu nie zawsze oznaczają niedobór. Ten tekst wyjaśnia, kiedy badać testosteron, jak to zrobić poprawnie i co oznacza wynik.

Objawy, które uzasadniają badanie testosteronu

Niedobór testosteronu (hipogonadyzm) daje objawy mało specyficzne, dlatego lekarz zleca badanie, gdy występuje kilka z nich jednocześnie:

• wyraźny spadek libido i zaburzenia erekcji, zwłaszcza brak porannych erekcji,
• przewlekłe zmęczenie, senność w ciągu dnia, obniżony nastrój, drażliwość,
• utrata masy i siły mięśniowej mimo aktywności, przyrost tkanki tłuszczowej w okolicy brzucha,
• ginekomastia (powiększenie gruczołów piersiowych), zmniejszenie owłosienia ciała,
• uderzenia gorąca, potliwość, problemy ze snem,
• niepłodność, zmniejszenie objętości jąder,
• osteoporoza lub złamanie po niewielkim urazie u mężczyzny przed 65. rokiem życia.

Badanie ma sens także bez objawów, gdy występują choroby, które często obniżają testosteron: cukrzyca typu 2, otyłość (BMI powyżej 30), przewlekła choroba nerek, HIV, leczenie opioidami lub glikokortykosteroidami, guz przysadki w wywiadzie, chemioterapia.

Jak przygotować się do badania

Poziom testosteronu zmienia się w ciągu doby: najwyższy jest rano, najniższy wieczorem. Różnica może sięgać 20 do 30 procent, dlatego zasady przygotowania są ważniejsze niż przy wielu innych badaniach.

• Krew pobierz między 7:00 a 10:00 rano, po przespanej nocy. Praca zmianowa i krótki sen zaniżają wynik.
• Na czczo: posiłek, zwłaszcza bogaty w cukry, obniża testosteron przejściowo nawet o kilkanaście procent. Woda jest dozwolona.
• Dzień przed badaniem bez intensywnego treningu i alkoholu.
• Nie badaj testosteronu w trakcie infekcji ani bezpośrednio po chorobie. Ostra choroba obniża wynik.
• Poinformuj lekarza o lekach: sterydy anaboliczne, opioidy, glikokortykosteroidy, ketokonazol, spironolakton, niektóre leki przeciwpadaczkowe zmieniają poziom hormonu.

Pojedynczy niski wynik to za mało do rozpoznania. Wytyczne endokrynologiczne wymagają dwóch pomiarów w odstępie co najmniej kilku tygodni, oba rano i na czczo. Około 30 procent mężczyzn z niskim pierwszym wynikiem ma prawidłowy drugi.

Testosteron całkowity czy wolny

We krwi krąży testosteron w trzech postaciach: związany z białkiem SHBG (około 60 procent, nieaktywny), związany luźno z albuminą (około 38 procent) i wolny (1 do 3 procent). Testosteron wolny i związany z albuminą razem tworzą tzw. testosteron biodostępny.

Normy testosteronu i interpretacja wyniku

Zakresy referencyjne różnią się między laboratoriami i metodami, dlatego wynik zawsze porównuj z normą podaną na wydruku. Orientacyjnie dla testosteronu całkowitego u dorosłego mężczyzny:

• powyżej 12 nmol/l (około 350 ng/dl): wynik prawidłowy, niedobór mało prawdopodobny,
• 8 do 12 nmol/l (230 do 350 ng/dl): strefa graniczna; wskazane powtórzenie badania oraz oznaczenie SHBG i testosteronu wolnego,
• poniżej 8 nmol/l (230 ng/dl): wynik niski; przy objawach uzasadnia rozpoznanie hipogonadyzmu i dalszą diagnostykę.

Przelicznik jednostek: 1 nmol/l to około 28,8 ng/dl.

Testosteron obniżają, poza wiekiem, otyłość (tkanka tłuszczowa przekształca testosteron w estrogeny), źle kontrolowana cukrzyca, obturacyjny bezdech senny, przewlekły stres i niedobór snu, nadmiar alkoholu oraz leki wymienione wyżej. W wielu przypadkach redukcja masy ciała o 10 procent i poprawa snu podnoszą poziom hormonu bez leczenia farmakologicznego.

Testosteron podwyższony u dorosłego mężczyzny jest rzadki. Najczęstsza przyczyna to stosowanie sterydów anabolicznych lub preparatów testosteronu; rzadziej guzy jąder lub nadnerczy. Wysoki wynik bez takich przyczyn wymaga konsultacji endokrynologa.

Jakie badania wykonać razem z testosteronem

Objawy niedoboru testosteronu pokrywają się z objawami innych, częstszych zaburzeń. Rozsądny pakiet dla mężczyzny z przewlekłym zmęczeniem i spadkiem libido obejmuje:

• morfologia krwi: niedokrwistość daje takie samo zmęczenie; testosteron pobudza produkcję czerwonych krwinek, więc przy niedoborze hemoglobina bywa niska, a przy leczeniu testosteronem może rosnąć nadmiernie (hematokryt wymaga kontroli),
• TSH: niedoczynność tarczycy daje zmęczenie, przyrost masy ciała i spadek libido,
• glukoza na czczo i HbA1c: insulinooporność i cukrzyca obniżają testosteron,
• lipidogram: niski testosteron współistnieje z zaburzeniami lipidowymi i ryzykiem sercowo-naczyniowym,
• PSA u mężczyzn po 40. roku życia, obowiązkowo przed ewentualnym leczeniem testosteronem,
• witamina D i ferrytyna: częste niedobory nasilające zmęczenie.

Szczegółowy przegląd badań profilaktycznych po czterdziestce znajdziesz w artykule Badania krwi dla mężczyzny po 40. roku życia.

Kiedy do lekarza

Z wynikiem testosteronu poniżej normy, zwłaszcza potwierdzonym w dwóch pomiarach, zgłoś się do lekarza rodzinnego, urologa lub endokrynologa. Nie rozpoczynaj suplementacji testosteronem ani boosterów na własną rękę: preparaty testosteronu hamują własną produkcję hormonu i mogą trwale obniżyć płodność, a przy nierozpoznanym raku prostaty są przeciwwskazane. Diagnostyka obejmuje ustalenie przyczyny (jądra, przysadka, choroby ogólne), a leczenie zależy od niej i od planów prokreacyjnych.

Najczęstsze pytania

Czy testosteron trzeba badać na czczo?

Tak. Posiłek obniża poziom testosteronu przejściowo, a wytyczne zalecają pobranie rano, na czczo, po nocnym śnie. Woda nie wpływa na wynik.

Czy trening podnosi testosteron?

Regularny trening siłowy i redukcja tkanki tłuszczowej podnoszą poziom testosteronu w dłuższym okresie. Pojedynczy ciężki trening dzień przed badaniem może wynik zafałszować, dlatego przed pobraniem należy odpocząć.

Czy niski testosteron oznacza konieczność leczenia hormonalnego?

Nie. Leczenie rozważa się, gdy niski poziom jest potwierdzony dwukrotnie, występują objawy i wykluczono odwracalne przyczyny (otyłość, bezdech senny, leki, niedobór snu). Decyzję podejmuje lekarz po pełnej diagnostyce.

Ile kosztuje badanie testosteronu?

Testosteron całkowity to jedno z tańszych badań hormonalnych; aktualne ceny sprawdzisz w cenniku badań laboratoryjnych. Badanie wykonasz bez skierowania w każdym punkcie pobrań z naszej bazy.