Badania po 40. roku życia dla mężczyzn: co sprawdzać i jak często

Mężczyźni chodzą do lekarza rzadziej niż kobiety, badają się później i częściej trafiają do systemu dopiero z zawałem, cukrzycą z powikłaniami lub zaawansowanym nowotworem. Statystyki zgonów w Polsce są tu jednoznaczne: mężczyźni żyją średnio kilka lat krócej, a większość tej różnicy wynika z chorób, które można wykryć badaniem krwi wiele lat przed objawami. Czterdziestka to naturalny moment, by ustalić stan wyjściowy i wejść w rutynę corocznych kontroli. Poniżej lista badań uporządkowana według tego, przed czym chronią, z uwagami, jak często je powtarzać. Interpretacja i decyzje o leczeniu należą do lekarza.

Serce i naczynia: największe ryzyko po 40.

Lipidogram

Cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy, coraz częściej także nie-HDL i ApoB. LDL jest głównym modyfikowalnym czynnikiem miażdżycy; jego docelowa wartość zależy od ogólnego ryzyka sercowo-naczyniowego (u osób bez innych obciążeń poniżej 115 mg/dl, u osób wysokiego ryzyka znacznie niżej). Raz w życiu warto oznaczyć lipoproteinę (a), dziedziczny czynnik ryzyka niezależny od stylu życia, obecny u około jednej piątej populacji. Częstość: co roku; co 3 lata przy idealnych wynikach i braku obciążeń.

Glukoza i HbA1c

Cukrzyca typu 2 rozwija się przez lata bezobjawowo i w tym czasie uszkadza naczynia. Glukoza na czczo co roku po 45. roku życia (co roku wcześniej przy nadwadze i cukrzycy w rodzinie); HbA1c uzupełnia obraz i nie wymaga bycia na czczo.

Kreatynina z eGFR, kwas moczowy, badanie moczu

Nadciśnienie i cukrzyca uszkadzają nerki po cichu; eGFR i albuminuria wykrywają to na etapie odwracalnym. Kwas moczowy jest czynnikiem ryzyka nadciśnienia, dny i chorób nerek, a u mężczyzn po 40. często podwyższony przez dietę bogatą w mięso, alkohol i fruktozę.

Homocysteina, CRP wysokoczułe

Badania uzupełniające dla osób z chorobami serca w rodzinie: hs-CRP wskazuje na przewlekły stan zapalny naczyń, homocysteina rośnie przy niedoborze kwasu foliowego i B12 i wiąże się z ryzykiem zakrzepicy.

Wątroba i metabolizm

ALAT, ASPAT, GGTP raz w roku: stłuszczenie wątroby dotyczy co trzeciego dorosłego mężczyzny i jest odwracalne przy redukcji masy ciała i alkoholu; GGTP jest też czułym wskaźnikiem nadużywania alkoholu. TSH raz na 2–3 lata lub przy objawach (zmęczenie, przyrost masy, spadek nastroju). Witamina D jesienią, bo niedobór w Polsce jest powszechny i wpływa na mięśnie, kości i odporność.

Hormony: testosteron i związane z nim badania

Po 40. roku życia stężenie testosteronu spada średnio o około 1% rocznie, ale u zdrowych, szczupłych mężczyzn często pozostaje prawidłowe do późnej starości. Objawy niedoboru (spadek libido, zaburzenia erekcji, utrata masy mięśniowej, przyrost tkanki tłuszczowej na brzuchu, obniżony nastrój, zmęczenie) są niespecyficzne i częściej wynikają z otyłości, bezdechu sennego, cukrzycy lub depresji niż z „andropauzy”. Diagnostykę rozpoczyna testosteron całkowity oznaczony rano (7:00–10:00), na czczo, po przespanej nocy; niski wynik potwierdza się drugim oznaczeniem. Uzupełniają go SHBG (do wyliczenia testosteronu wolnego), LH i FSH (rozróżnienie problemu jąder od problemu przysadki), prolaktyna i estradiol. Leczenie testosteronem bez potwierdzonego niedoboru jest szkodliwe: podnosi hematokryt, obniża HDL, może pogarszać bezdech i przyspieszać wzrost raka prostaty.

Prostata: PSA

Antygen swoisty dla prostaty rośnie w raku, ale także w łagodnym przeroście, zapaleniu, po stosunku, jeździe na rowerze i badaniu przez odbytnicę. Dlatego PSA nie jest badaniem „na raka”, lecz elementem oceny, którą prowadzi urolog razem z badaniem palpacyjnym, wskaźnikiem wolnego PSA i ewentualnie rezonansem. Zalecenia: pierwsze oznaczenie w wieku 45–50 lat (od 40 lat przy raku prostaty u ojca lub brata), potem co 1–2 lata w zależności od wyniku wyjściowego. Przed badaniem: 48 godzin bez wytrysku, roweru i badania per rectum, bez infekcji dróg moczowych.

Krew, żelazo, jelita

Morfologia raz w roku. Niedokrwistość z niedoboru żelaza u mężczyzny jest zawsze sygnałem ostrzegawczym: najczęstszą przyczyną jest przewlekła utrata krwi z przewodu pokarmowego (wrzody, polipy, nowotwór jelita grubego). Dlatego u mężczyzn niską ferrytynę traktuje się jako wskazanie do diagnostyki, nie tylko suplementacji. Test na krew utajoną w kale (immunochemiczny, FIT) co 1–2 lata od 50. roku życia, a kolonoskopia przesiewowa raz na 10 lat lub według programu NFZ; przy obciążeniu rodzinnym wcześniej.

Badania nielaboratoryjne, o których nie można zapomnieć

• ciśnienie tętnicze: przy każdej okazji, w domu raz na kilka miesięcy,
• masa ciała i obwód talii (powyżej 94 cm to podwyższone ryzyko, powyżej 102 cm wysokie),
• EKG spoczynkowe raz na kilka lat, częściej przy nadciśnieniu,
• USG jamy brzusznej co kilka lat (wątroba, nerki, aorta, prostata),
• badanie skóry i znamion, kontrola stomatologiczna, badanie wzroku z ciśnieniem śródgałkowym,
• spirometria i RTG klatki piersiowej u palaczy.

Proponowany kalendarz

Przygotowanie do badań

Rano, na czczo (12 godzin), po dobrze przespanej nocy, bez alkoholu przez 3 dni i bez intensywnego wysiłku dzień wcześniej. Testosteron i PSA mają dodatkowe zasady opisane wyżej. Stałe leki według ustaleń z lekarzem. Wyniki z kilku lat warto trzymać w jednym miejscu: trend LDL, glukozy czy PSA mówi więcej niż pojedynczy wynik.

Najczęstsze pytania

Czy zdrowy 40-latek bez objawów w ogóle musi się badać?

Tak. Nadciśnienie, wysoki LDL, stan przedcukrzycowy i stłuszczenie wątroby nie dają objawów przez lata, a są najczęstszymi przyczynami zawałów i udarów po pięćdziesiątce.

Czy testosteron trzeba badać co roku?

Nie, tylko przy objawach niedoboru albo w trakcie leczenia. Rutynowe coroczne oznaczanie u bezobjawowego mężczyzny nie jest zalecane.

Czy potrzebuję skierowania?

Nie. Pełne pakiety profilaktyczne dla mężczyzn są dostępne komercyjnie: zakup online, pobranie w punkcie, wyniki online, konsultacja wyników u lekarza.