Nieregularne miesiączki: jakie badania hormonalne i w którym dniu cyklu

Cykl miesiączkowy jest jednym z najczulszych wskaźników zdrowia kobiety. Reaguje na stres, sen, masę ciała, tarczycę, prolaktynę i androgeny. Dlatego zaburzenia cyklu rzadko są „tylko problemem ginekologicznym”; częściej są sygnałem, że coś dzieje się w całym układzie hormonalnym. Ten tekst wyjaśnia, co uznaje się za nieregularne miesiączki, jakie są najczęstsze przyczyny i jakie badania krwi pozwalają je odróżnić. Wyniki zawsze interpretuje lekarz; celem artykułu jest przygotowanie do tej rozmowy.

Co znaczy „nieregularny cykl”

Prawidłowy cykl trwa od 21 do 35 dni (liczony od pierwszego dnia krwawienia do pierwszego dnia kolejnego), a różnice między cyklami nie przekraczają zwykle 7–9 dni. O nieregularności mówimy, gdy cykle są krótsze niż 21 dni, dłuższe niż 35 dni, ich długość zmienia się o więcej niż około tydzień, krwawienia pojawiają się między miesiączkami albo miesiączka nie występuje przez 3 miesiące i dłużej (wtórny brak miesiączki). Osobnym problemem są bardzo obfite lub bardzo skąpe krwawienia oraz silne bóle.

W pierwszych 2 latach po pierwszej miesiączce i w okresie okołomenopauzalnym nieregularność jest częściowo fizjologiczna. W pozostałych latach utrzymująca się przez kilka cykli zmiana wymaga wyjaśnienia.

Najczęstsze przyczyny

• Zespół policystycznych jajników (PCOS): najczęstsza przyczyna rzadkich miesiączek u młodych kobiet; towarzyszy mu nadmiar androgenów (trądzik, nadmierne owłosienie), często insulinooporność i trudność w redukcji masy ciała.
• Zaburzenia tarczycy: zarówno niedoczynność, jak i nadczynność zaburzają cykl; niedoczynność częściej wydłuża cykle i nasila krwawienia.
• Hiperprolaktynemia: podwyższona prolaktyna hamuje owulację; przyczyną bywa stres, niektóre leki (m.in. część leków psychiatrycznych i przeciwwymiotnych), niedoczynność tarczycy, rzadziej gruczolak przysadki.
• Niedobór energii: intensywny trening, restrykcyjna dieta, szybki spadek masy ciała; organizm „wyłącza” owulację (czynnościowy podwzgórzowy brak miesiączki).
• Przedwczesne wygasanie czynności jajników (przed 40. rokiem życia) i naturalna perimenopauza.
• Przyczyny anatomiczne: polipy, mięśniaki, endometrioza; wymagają USG i badania ginekologicznego, nie tylko krwi.
• Ciąża i okres po odstawieniu antykoncepcji hormonalnej.

Badania krwi: co i kiedy oznaczać

Beta-hCG

Przy opóźniającej się miesiączce pierwsze badanie to test ciążowy; ilościowe beta-hCG z krwi jest czulsze niż test z moczu.

TSH, FT4, anty-TPO

TSH to badanie przesiewowe tarczycy, można je wykonać w dowolnym dniu cyklu. FT4 doprecyzowuje, czy zaburzenie jest jawne, a anty-TPO wskazuje na podłoże autoimmunologiczne (Hashimoto), które jest u kobiet bardzo częste.

Prolaktyna

Oznacza się rano, na czczo, po co najmniej 30 minutach odpoczynku w pozycji siedzącej, bez stresu, wysiłku i stosunku w dniu poprzedzającym. Umiarkowanie podwyższony wynik warto powtórzyć, bo prolaktyna reaguje nawet na samo pobranie krwi.

FSH, LH, estradiol: 2.–5. dzień cyklu

Te trzy hormony ocenia się we wczesnej fazie folikularnej. FSH i estradiol mówią o rezerwie i pracy jajników (wysokie FSH z niskim estradiolem sugeruje ich wygasanie), a stosunek LH do FSH bywa podwyższony w PCOS. Przy braku miesiączki badanie wykonuje się w dowolnym dniu, zaznaczając to na wyniku.

Progesteron: około 7 dni przed spodziewaną miesiączką

W cyklu 28-dniowym to 21. dzień. Wynik wyraźnie podwyższony potwierdza, że w tym cyklu doszło do owulacji; niski wskazuje na cykle bezowulacyjne, najczęstszą mechaniczną przyczynę nieregularności.

Androgeny: testosteron, SHBG, DHEA-S, androstendion

Podstawa diagnostyki PCOS i innych stanów z nadmiarem androgenów. Testosteron całkowity razem z SHBG pozwala wyliczyć wskaźnik wolnych androgenów. DHEA-S różnicuje, czy nadmiar pochodzi z jajników, czy z nadnerczy.

AMH

Hormon antymüllerowski odzwierciedla rezerwę jajnikową; niezależny od dnia cyklu. Przydatny przy podejrzeniu przedwczesnego wygasania jajników, planowaniu ciąży i w PCOS (gdzie bywa wysoki).

Glukoza, insulina, lipidogram

W PCOS i przy nadwadze warto ocenić insulinooporność (glukoza i insulina na czczo, wskaźnik HOMA-IR, ewentualnie test obciążenia glukozą) oraz lipidogram, bo zaburzenia metaboliczne podtrzymują problem hormonalny.

Morfologia i ferrytyna

Przy obfitych krwawieniach niedokrwistość z niedoboru żelaza jest bardzo częsta. Morfologia i ferrytyna pokazują, czy organizm nadąża z odbudową zapasów; ich wyrównanie poprawia samopoczucie szybciej niż jakiekolwiek inne działanie.

Jak zaplanować badania w cyklu

Najwygodniej pobrać większość badań w 3. dniu cyklu (jedna wizyta), a progesteron osobno w fazie lutealnej. Do wszystkich badań hormonalnych należy przyjść rano, na czczo, po dobrze przespanej nocy; przy antykoncepcji hormonalnej wyniki FSH, LH i estradiolu nie oddają pracy własnych jajników, co należy zgłosić lekarzowi.

Kiedy nie czekać

Krwawienie bardzo obfite (wymiana podpaski co 1–2 godziny), krwawienia po stosunku, brak miesiączki przez 3 miesiące, nagłe nasilenie owłosienia lub trądziku, mleczna wydzielina z piersi, silne bóle: to sytuacje wymagające wizyty u ginekologa niezależnie od wyników badań krwi.

Najczęstsze pytania

Czy mogę zrobić badania hormonalne bez skierowania?

Tak. Wszystkie wymienione hormony są dostępne komercyjnie; wynik warto zabrać na wizytę, skraca to diagnostykę o jedną lub dwie konsultacje.

W którym dniu cyklu robić TSH?

W dowolnym. Dzień cyklu ma znaczenie tylko dla FSH, LH, estradiolu i progesteronu.

Czy stres może rozregulować cykl?

Tak, przez wzrost kortyzolu i prolaktyny oraz hamowanie osi podwzgórze–przysadka–jajnik. Zwykle cykl wraca do normy po ustąpieniu przyczyny, ale utrzymujące się ponad 3 miesiące zaburzenia trzeba zbadać.