Antykoncepcja hormonalna: jakie badania krwi zrobić przed i w trakcie

Antykoncepcja hormonalna (tabletki, plastry, krążek, zastrzyki, implant, wkładka hormonalna) jest jedną z najlepiej przebadanych grup leków. Nie znaczy to, że jest obojętna dla organizmu: estrogeny i progestageny wpływają na krzepnięcie krwi, wątrobę, gospodarkę lipidową i węglowodanową, ciśnienie tętnicze. Dlatego zarówno przed rozpoczęciem, jak i w trakcie stosowania warto wykonać kilka badań krwi. Poniżej: które badania mają znaczenie, dlaczego, i jak często je powtarzać. Decyzję o metodzie antykoncepcji podejmuje ginekolog; badania służą temu, by była bezpieczna.

Dlaczego badania przed antykoncepcją mają znaczenie

Największe ryzyko związane z preparatami zawierającymi estrogen to żylna choroba zakrzepowo-zatorowa. Jest rzadka, ale rośnie kilkukrotnie u kobiet z wrodzoną trombofilią, u palących po 35. roku życia, przy otyłości i migrenie z aurą. Część z tych czynników wykrywa wywiad lekarski, część tylko badania krwi. Drugim obszarem jest wątroba, która metabolizuje hormony; trzecim gospodarka lipidowa i glukoza, bo estrogeny podnoszą trójglicerydy, a progestageny mogą pogarszać wrażliwość na insulinę.

Badania przed rozpoczęciem antykoncepcji

Morfologia krwi

Podstawowe badanie przesiewowe: wyklucza niedokrwistość (częstą przy obfitych miesiączkach) i zaburzenia płytek krwi, które mają znaczenie dla krzepnięcia.

Próby wątrobowe: ALAT, ASPAT, GGTP, bilirubina

Aktywna choroba wątroby jest przeciwwskazaniem do antykoncepcji estrogenowej. Prawidłowe próby wątrobowe przed startem to punkt odniesienia dla późniejszych kontroli.

Lipidogram i glukoza

Cholesterol całkowity, LDL, HDL, trójglicerydy oraz glukoza na czczo. Wysokie trójglicerydy lub nieprawidłowa glikemia nie wykluczają antykoncepcji, ale wpływają na wybór preparatu (np. metody bez estrogenu) i częstość kontroli.

Układ krzepnięcia

Standardowo: APTT, PT (INR), fibrynogen, ewentualnie D-dimery. Pełna diagnostyka trombofilii (mutacja czynnika V Leiden, mutacja genu protrombiny, białko C, białko S, antytrombina, przeciwciała antyfosfolipidowe) nie jest zalecana każdej kobiecie, ale ma sens, gdy w rodzinie występowały zakrzepice, zatorowość płucna, udary w młodym wieku lub nawracające poronienia. Te badania warto omówić z lekarzem przed ich wykonaniem, bo ich interpretacja jest złożona.

TSH

Zaburzenia tarczycy są u kobiet częste i wpływają zarówno na cykl, jak i na masę ciała oraz nastrój; objawy te łatwo pomylić z „działaniami niepożądanymi tabletek”. TSH przed rozpoczęciem antykoncepcji pozwala uniknąć błędnych wniosków.

Prolaktyna

Estrogeny mogą nieznacznie podnosić prolaktynę. Wynik wyjściowy ułatwia ocenę, jeśli w trakcie stosowania pojawi się mlekotok, bóle głowy lub zaburzenia widzenia.

Ciśnienie tętnicze i BMI

Nie są badaniami z krwi, ale należą do standardu: ciśnienie powyżej 140/90 mmHg i BMI powyżej 30 zmieniają bilans korzyści i ryzyka preparatów złożonych.

Badania w trakcie stosowania

Po 3–6 miesiącach od rozpoczęcia warto powtórzyć próby wątrobowe i lipidogram, a następnie kontrolować je raz w roku, razem z morfologią, glukozą i ciśnieniem. U kobiet z czynnikami ryzyka (nadwaga, palenie, cukrzyca w rodzinie) lekarz może zalecić częstsze kontrole i dodatkowo HbA1c lub insulinę na czczo. Cytologia i badanie ginekologiczne co roku pozostają niezależne od badań krwi.

Jak antykoncepcja zmienia wyniki badań

To ważne przy interpretacji wyników wykonywanych z innych powodów. Estrogeny zwiększają stężenie białek wiążących hormony, więc TSH bywa nieznacznie inne, a całkowita tyroksyna (T4) i całkowity kortyzol są zawyżone przy prawidłowych frakcjach wolnych. SHBG rośnie, co obniża wolny testosteron (dlatego tabletki poprawiają trądzik). FSH, LH i estradiol nie odzwierciedlają pracy własnych jajników: ich oznaczanie w trakcie antykoncepcji jest bezcelowe, chyba że lekarz zleca inaczej. Rosną też CRP, fibrynogen i trójglicerydy; nieznacznie obniża się witamina B12 i kwas foliowy. Lekarz odczytujący wynik powinien wiedzieć, że pacjentka stosuje hormony.

Objawy, przy których należy natychmiast zgłosić się do lekarza

• ból i obrzęk jednej łydki, nagła duszność, ból w klatce piersiowej (podejrzenie zakrzepicy lub zatorowości),
• silny, nowy ból głowy, zaburzenia widzenia lub mowy, drętwienie połowy ciała,
• żółtaczka, ciemny mocz, ból pod prawym łukiem żebrowym,
• gwałtowny wzrost ciśnienia tętniczego.

Przygotowanie do badań

Rano, na czczo (12 godzin bez posiłku, woda dozwolona), po nocnym odpoczynku. Tabletkę antykoncepcyjną przyjmuje się normalnie. Lipidogram i glukoza wymagają 2–3 dni bez alkoholu i bez nietypowo tłustych posiłków dzień wcześniej. Prolaktynę pobiera się po 30 minutach spokoju. Przy badaniach krzepnięcia trzeba zgłosić przyjmowane leki, w tym aspirynę i leki przeciwzapalne.

Najczęstsze pytania

Czy przed tabletkami muszę zbadać krzepnięcie?

Podstawowy koagulogram jest rozsądny; pełna diagnostyka trombofilii tylko przy obciążonym wywiadzie rodzinnym lub własnym. Decyduje ginekolog.

Jak często kontrolować wątrobę na antykoncepcji?

Po 3–6 miesiącach od rozpoczęcia, potem raz w roku, chyba że wyniki lub objawy wskazują na częstsze kontrole.

Czy mogę zrobić te badania bez skierowania?

Tak. Morfologia, próby wątrobowe, lipidogram, glukoza, TSH, prolaktyna i koagulogram są dostępne komercyjnie; wynik z datą można pokazać lekarzowi na wizycie.