Niedoczynność tarczycy: objawy, przyczyny i jakie badania wykonać

Niedoczynność tarczycy to jedna z najczęstszych chorób endokrynologicznych: dotyczy kilku procent dorosłych, kobiet nawet pięć do ośmiu razy częściej niż mężczyzn, a jej łagodne, utajone formy występują jeszcze częściej. Jest też chorobą, którą łatwo przeoczyć, bo jej objawy są niespecyficzne: zmęczenie, przyrost masy ciała, uczucie zimna, sucha skóra, obniżony nastrój. Wiele osób przez lata tłumaczy je stresem lub wiekiem. Tymczasem rozpoznanie opiera się na jednym tanim badaniu krwi, a leczenie jest skuteczne i dobrze tolerowane.

Co robi tarczyca i co się dzieje, gdy pracuje za słabo

Tarczyca produkuje tyroksynę (T4) i trójjodotyroninę (T3), hormony regulujące tempo przemiany materii w praktycznie każdej komórce. Ich ilość kontroluje przysadka za pomocą TSH: gdy hormonów tarczycy jest za mało, przysadka wydziela więcej TSH, by ją „pobudzić”. Dlatego w niedoczynności TSH rośnie, a FT4 (wolna tyroksyna) spada lub, we wczesnej fazie, pozostaje jeszcze w normie. Metabolizm zwalnia: serce bije wolniej, jelita pracują leniwiej, skóra i włosy tracą nawilżenie, organizm zatrzymuje wodę, rośnie cholesterol.

Najczęstsze przyczyny

• Choroba Hashimoto (przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy): najczęstsza przyczyna w Polsce; układ odpornościowy stopniowo niszczy gruczoł. Markerem są przeciwciała anty-TPO i anty-TG.
• Stan po leczeniu nadczynności jodem radioaktywnym lub po operacji tarczycy.
• Leki: amiodaron, lit, interferon, niektóre leki onkologiczne.
• Niedobór lub nadmiar jodu, rzadziej wady wrodzone i choroby przysadki (wtórna niedoczynność, z niskim TSH).
• Okres poporodowy: przemijające poporodowe zapalenie tarczycy, które u części kobiet przechodzi w trwałą niedoczynność.

Objawy, które powinny skłonić do badania

Nie ma jednego objawu typowego wyłącznie dla niedoczynności. Zwykle występuje kilka z poniższych i narastają powoli:

• stałe zmęczenie, senność, spowolnienie, trudność z koncentracją,
• przyrost masy ciała mimo niezmienionej diety, obrzęki (zwłaszcza twarzy i powiek),
• uczucie zimna, zimne dłonie i stopy,
• sucha, blada skóra, łamliwe włosy i paznokcie, wypadanie włosów, przerzedzenie brwi,
• zaparcia,
• obniżony nastrój, apatia, czasem objawy przypominające depresję,
• u kobiet: obfite lub nieregularne miesiączki, trudności z zajściem w ciążę, poronienia,
• wolne tętno, podwyższony cholesterol, ochrypły głos, bóle mięśni i stawów.

Badania: od czego zacząć

TSH

Badanie pierwszego wyboru. Prawidłowe TSH u osoby bez objawów praktycznie wyklucza pierwotną niedoczynność. Zakres referencyjny w większości laboratoriów wynosi około 0,3–4,2 mIU/l, ale jest zależny od metody, wieku i ciąży (w I trymestrze obowiązują niższe wartości). Podwyższone TSH wymaga uzupełnienia o FT4.

FT4 i FT3

Podwyższone TSH z obniżonym FT4 to jawna niedoczynność. Podwyższone TSH z prawidłowym FT4 to niedoczynność subkliniczna (utajona), która nie zawsze wymaga leczenia, ale wymaga obserwacji. FT3 ma mniejsze znaczenie w rozpoznaniu niedoczynności; oznacza się je głównie przy nadczynności i w szczególnych sytuacjach.

Anty-TPO i anty-TG

Przeciwciała przeciw peroksydazie tarczycowej (anty-TPO) i tyreoglobulinie (anty-TG) potwierdzają autoimmunologiczne tło, czyli Hashimoto. Ich wysokie miano u osoby z prawidłowym jeszcze TSH oznacza podwyższone ryzyko rozwoju niedoczynności w kolejnych latach i uzasadnia coroczną kontrolę TSH.

USG tarczycy

Nie jest badaniem krwi, ale uzupełnia diagnostykę: w Hashimoto gruczoł jest zwykle niejednorodny i hipoechogeniczny; USG wykrywa też guzki wymagające dalszej oceny.

Badania towarzyszące

Lipidogram (niedoczynność podnosi LDL), morfologia i ferrytyna (Hashimoto często współistnieje z niedokrwistością i niedoborem żelaza, a niedobór żelaza pogarsza działanie hormonów), witamina B12 (autoimmunologiczne zapalenie błony śluzowej żołądka współistnieje z Hashimoto), witamina D, glukoza. U kobiet planujących ciążę TSH jest badaniem obowiązkowym, ponieważ nieleczona niedoczynność zwiększa ryzyko poronienia i wpływa na rozwój dziecka.

Interpretacja: co oznaczają typowe konfiguracje wyników

Pojedyncze, nieznacznie podwyższone TSH należy powtórzyć po kilku tygodniach, bo wartość rośnie przejściowo po infekcji, przy niedosypianiu, w okresie rekonwalescencji i po niektórych lekach. Zakresy i decyzje terapeutyczne należą do lekarza; tabela porządkuje jedynie, o co pytać na wizycie.

Leczenie i kontrola

Standardem jest lewotyroksyna, syntetyczna T4, przyjmowana rano na czczo, 30–60 minut przed śniadaniem, z odstępem od preparatów żelaza, wapnia i inhibitorów pompy protonowej. Dawkę dobiera się stopniowo, kontrolując TSH po 6–8 tygodniach od każdej zmiany. Po ustabilizowaniu TSH kontroluje się co 6–12 miesięcy. Samopoczucie poprawia się zwykle w ciągu kilku tygodni; masa ciała spada umiarkowanie (głównie zatrzymana woda), więc lewotyroksyna nie jest lekiem „na odchudzanie”.

Przygotowanie do badania tarczycy

Krew najlepiej pobrać rano, między 7:00 a 10:00, ponieważ TSH ma rytm dobowy. Osoby przyjmujące lewotyroksynę biorą tabletkę po pobraniu krwi. Biotyna (suplementy na włosy i paznokcie) w dużych dawkach fałszuje wyniki hormonów tarczycy: należy ją odstawić na 2–3 dni przed badaniem. Bycie na czczo nie jest bezwzględnie wymagane dla TSH, ale jeśli razem oznacza się lipidogram lub glukozę, obowiązuje 12 godzin bez posiłku.

Najczęstsze pytania

Czy niedoczynność tarczycy jest uleczalna?

W Hashimoto zwykle wymaga stałego przyjmowania hormonu, ale przy dobrze dobranej dawce nie ogranicza normalnego życia. Formy przemijające (poporodowe, polekowe) mogą ustąpić.

Jak często badać TSH przy dodatnich przeciwciałach anty-TPO, ale prawidłowym TSH?

Zwykle raz w roku oraz zawsze przed planowaną ciążą i na jej początku.

Czy sam wynik TSH wystarczy do rozpoznania?

Do przesiewu tak; do pełnego rozpoznania i decyzji o leczeniu potrzebne jest FT4, zwykle przeciwciała i ocena kliniczna lekarza.