Ferrytyna czy żelazo? Jak naprawdę sprawdzić zapasy żelaza w organizmie

„Żelazo w normie, więc anemia odpada” to jedno z najczęstszych błędnych wniosków wyciąganych z wyników badań. Stężenie żelaza w surowicy zmienia się z godziny na godzinę, zależy od ostatniego posiłku, suplementów, stanu zapalnego i pory dnia. Nie mówi prawie nic o tym, ile żelaza organizm ma w zapasie. Do tego służy ferrytyna. Zrozumienie różnicy między tymi dwoma badaniami, oraz tego, jak uzupełniają je TIBC, transferyna i CRP, pozwala uniknąć zarówno przeoczenia niedoboru, jak i niepotrzebnej suplementacji.

Jak organizm gospodaruje żelazem

Dorosły człowiek ma w organizmie 3–4 g żelaza. Około dwie trzecie znajduje się w hemoglobinie krwinek czerwonych, reszta w mioglobinie mięśni, enzymach oraz w magazynach: ferrytynie i hemosyderynie w wątrobie, śledzionie i szpiku. Dziennie wchłania się zaledwie 1–2 mg z pożywienia i tyle samo traci ze złuszczonym nabłonkiem; miesiączka, ciąża, krwawienia z przewodu pokarmowego i intensywny sport zwiększają straty. Gdy bilans jest ujemny, organizm najpierw zużywa zapasy (spada ferrytyna), potem zaczyna brakować żelaza do produkcji hemoglobiny (spada wysycenie transferyny, rośnie RDW, maleją MCV i MCH), a dopiero na końcu spada hemoglobina i pojawia się niedokrwistość. Między pierwszym a ostatnim etapem mijają miesiące, w których pacjent ma już objawy, a morfologia jest jeszcze prawidłowa.

Ferrytyna: miernik zapasów

Ferrytyna to białko magazynujące żelazo; jej stężenie we krwi odzwierciedla wielkość zapasów. Niska ferrytyna jest praktycznie jednoznaczna z niedoborem żelaza: nie ma innej częstej przyczyny. Zakres referencyjny większości laboratoriów zaczyna się w okolicach 10–30 ng/ml, ale wielu specjalistów uważa, że wartości poniżej 30 ng/ml oznaczają wyczerpane zapasy, a objawy (zmęczenie, wypadanie włosów, zespół niespokojnych nóg) mogą występować już poniżej 50 ng/ml. U kobiet w ciąży i sportowców wytrzymałościowych docelowe wartości bywają wyższe.

Pułapka: ferrytyna jest białkiem ostrej fazy. Rośnie w infekcjach, chorobach zapalnych, chorobach wątroby, otyłości, po intensywnym wysiłku i w nowotworach. Osoba z niedoborem żelaza i jednocześnie stanem zapalnym może mieć ferrytynę „w normie”. Dlatego oznacza się ją razem z CRP; przy podwyższonym CRP wynik ferrytyny do 100 ng/ml nie wyklucza niedoboru.

Żelazo w surowicy: migawka, nie bilans

Stężenie żelaza ma rytm dobowy (najwyższe rano), rośnie po posiłku mięsnym i po tabletce z żelazem nawet na kilkanaście godzin, spada w infekcji. Ten sam pacjent może mieć rano wynik prawidłowy, a po południu poniżej normy. Żelazo bez ferrytyny i TIBC nie powinno być podstawą żadnej decyzji. Ma natomiast sens jako element wyliczenia wysycenia transferyny oraz w diagnostyce nadmiaru żelaza.

TIBC, transferyna i wysycenie transferyny

Transferyna to białko transportujące żelazo we krwi; TIBC (całkowita zdolność wiązania żelaza) opisuje, ile żelaza mogłaby związać. Przy niedoborze organizm produkuje więcej transferyny (TIBC rośnie), ale jest ona słabo obsadzona: wysycenie transferyny (TSAT = żelazo / TIBC × 100%) spada poniżej 15–20%. W niedokrwistości chorób przewlekłych TIBC jest niskie lub prawidłowe, a ferrytyna wysoka, co pozwala odróżnić te dwa stany. W hemochromatozie (nadmiar żelaza) wysycenie przekracza 45% i jest badaniem przesiewowym czulszym niż sama ferrytyna.

Rozpuszczalny receptor transferyny (sTfR)

Badanie uzupełniające, przydatne, gdy stan zapalny uniemożliwia interpretację ferrytyny: sTfR rośnie przy niedoborze żelaza i nie zależy od zapalenia. Nie jest badaniem rutynowym, ale rozstrzyga trudne przypadki.

Jak czytać zestaw wyników

Objawy niedoboru żelaza bez anemii

Zmęczenie nieproporcjonalne do wysiłku, gorsza tolerancja treningu, wypadanie włosów, łamliwe paznokcie, zajady, zespół niespokojnych nóg, trudności z koncentracją, apetyt na lód lub nietypowe substancje (pica), częstsze infekcje. Objawy te często poprzedzają spadek hemoglobiny o wiele miesięcy i ustępują po uzupełnieniu zapasów.

Kto powinien badać ferrytynę

Miesiączkujące kobiety (zwłaszcza z obfitymi krwawieniami), kobiety w ciąży i planujące ciążę, osoby na dietach roślinnych, sportowcy wytrzymałościowi, krwiodawcy, osoby po operacjach bariatrycznych, z celiakią, chorobami zapalnymi jelit, przyjmujące leki zobojętniające i inhibitory pompy protonowej (obniżają wchłanianie), a także każdy z niewyjaśnionym zmęczeniem lub wypadaniem włosów. U mężczyzn i kobiet po menopauzie niedobór żelaza jest zawsze sygnałem do poszukiwania utraty krwi z przewodu pokarmowego.

Suplementacja: kiedy, ile i kontrola

Decyzję o suplementacji powinien podjąć lekarz na podstawie ferrytyny, nie żelaza. Żelazo doustne wchłania się lepiej przyjmowane co drugi dzień, rano, na czczo lub z witaminą C, z dala od kawy, herbaty, nabiału i leków zobojętniających. Uzupełnianie zapasów trwa 3–6 miesięcy; kontrola ferrytyny i morfologii po 8–12 tygodniach pokazuje, czy leczenie działa. Suplementacja „na wszelki wypadek” bez badań jest szkodliwa: nadmiar żelaza uszkadza wątrobę, trzustkę i serce, a u osób z niezdiagnozowaną hemochromatozą jest niebezpieczny.

Przygotowanie do badania

Krew rano, na czczo, po 24–48 godzinach przerwy w suplementacji żelaza (inaczej żelazo i TSAT będą zawyżone), nie w trakcie infekcji ani bezpośrednio po ciężkim treningu (zawyżona ferrytyna). Zestaw minimalny: morfologia, ferrytyna, CRP; zestaw pełny: dodatkowo żelazo, TIBC, wysycenie transferyny, witamina B12, kwas foliowy.

Najczęstsze pytania

Ferrytyna 20 ng/ml „w normie” według laboratorium, a mam objawy. Co robić?

Zakres laboratoryjny opisuje populację, nie optimum. Wartość 20 ng/ml oznacza wyczerpane zapasy; z takim wynikiem i objawami należy udać się do lekarza, który zdecyduje o suplementacji.

Czy wysokie żelazo w surowicy oznacza nadmiar żelaza?

Nie, najczęściej odzwierciedla poranną porę, posiłek lub tabletkę. O nadmiarze świadczy wysoka ferrytyna z wysyceniem transferyny powyżej 45%.

Czy ferrytynę można zbadać bez skierowania?

Tak, ferrytyna, żelazo, TIBC, transferyna i morfologia są dostępne komercyjnie, także w gotowych pakietach.